اگر بخواهیم مقدمهای برای بهتر درک کردن استهلاک و هزینه استهلاک بیان کنیم، بهتر است از خود انسان شروع کنیم. اگر عمر انسانی 60 سال باشد، هر ثانیه که از عمر او میگذرد و به پیری نزدیک میشود، بدن او مستهلک میشود؛ به این منظور که سلولهای بدن ما پیرتر میشوند و از بین میروند و سلولهای جدید جایگزین میشوند.
در حیطه حسابداری، برای داراییها هم مفهوم استهلاک صدق میکند؛ به این منظور که داراییهای ثابت پس از گذشت چندی از عمر مفیدشان کارایی سابق را ندارند و باید طبق اصول حسابداری مستهلک گردند تا هزینه استفاده از آنها در صورتهای مالی آورده شود.
استهلاک چیست؟ (Depreciation)
همانطور که میدانید هنگامی که دارایی را خریداری میکنیم، هرسال که از عمر دستگاه میگذرد، قیمت آن دستگاه کمتر میشود؛ به این کاهش ارزش دارایی طی سال، هزینه استهلاک میگویند.
تعریف استهلاک در حسابداری
به سرشکن کردن تدریجی بهای تمام شده خریداری شده (قیمت نهایی خریداری شده) و داراییهای بلندمدت به طور منظم نسبت به سالهای عمر مفید آن هزینه استهلاک گویند. طبق اصل مقابله درآمدها با هزینهها، چون از داراییهای ثابت (مثل ماشینآلات تولیدی) برای تولید و کسب درآمد استفاده میکنیم، لازم است بهای تمام شده داراییها را طی سالهایی که از آنها استفاده میکنیم، بر اساس قواعد حسابداری به هزینه تبدیل کنیم تا عمر دستگاه به پایان رسد.
علل استهلاک چیست؟
عوامل هزینه استهلاک را میتوان به دو دسته عوامل فیزیکی و کاربردی تقسیم نمود:
الف – عوامل فیزیکی
- گذشت زمان
- خرابی دستگاه بر اثر استفاده
- پوسیدگی و زنگزدگی
ب – عوامل کاربردی
- عدم کافی بودن دستگاه در تولید و استفاده بیش از حد آن
- از مد افتادگی دستگاه بهخاطر وجود دستگاههایی با امکانات بیشتر
داراییهای استهلاک پذیر
استهلاک اعم از (دارایی ثابت مشهود و نامشهود) و استهلاک کاهش منابع طبیعی (دارایی نقصانپذیر) انواع هزینههای استهلاک هستند. هر دو گروه داراییهای ثابت مشهود و نامشهود استهلاک پذیرند، البته؛ موارد استثنا هم وجود دارد که به توضیح آن میپردازیم. داراییهای ثابت مشهود به سه دسته داراییهای استهلاک پذیر، داراییهای استهلاک ناپذیر و داراییهای نقصانپذیر تقسیم میشوند.
- داراییهای ثابت استهلاک پذیر: این داراییها دارای عمر معین و محدودی هستند و طی عمر مفید برآوردی خودشان مستهلک میشوند، مانند: ساختمان.
- داراییهای استهلاک ناپذیر: این داراییها عمر نامحدودی دارند و در اثر استفاده تحلیل نمیروند، مثل: زمین. (مگر در شرایط خاص)
- داراییهای نقصانپذیر: این داراییها بر اثر استفاده انسان از آن، مانند استخراج، کاهش ارزش پیدا میکنند و به موجودی مواد یا کالا تبدیل میشوند. از جمله: جنگلها، معادن و ذخایر طبیعی.
داراییهای ثابت نامشهود هم استهلاک پذیرند، اما، چون تعیین بهای تمام شده آنها و اندازهگیری منابع اقتصادی آتی و تعیین عمر مفیدشان دشوار میباشد، باید آنها را با بهترین برآورد از عمر مفیدشان مستهلک کنیم.
رابطهی استهلاک و زمان چیست؟
برای تعیین تخصیص بهای داراییها در زمان استفاده آنها به هزینه استهلاک، چهار روش وجود دارد که از این 4 روش، سه روش بر مبنای زمان و چهارمی بر پایهی مقدار استفادهی فیزیکی از آن دارایی است.
چهار روش اصلی برای تعیین استهلاک عبارتند از:
1. استهلاک خط مستقیم:
سادهترین و رایجترین روش استهلاک، استهلاک خط مستقیم است که هزینه استهلاک داراییها در این روش برای هرسال یکسان میباشد.
2. استهلاک کاهش توازن:
در این روش مقدار استهلاک در سالهای اول زیاد است و به مرور زمان سرعت کاهش ارزش آنها تقلیل مییابد. از این روش برای تجهیزات الکترونیکی مثل کامپیوتر استفاده میکنند.
3. استهلاک کل ارقام سالها:
مانند روش کاهش توازن به سالهای اولیه، استفاده از دارایی مقدار هزینه استهلاک بیشتری اختصاص میدهد که با گذر زمان مقدار استهلاک کاهش مییابد. همچنین با تعیین مقدار استهلاک باید با اضافه کردن تعداد کل سالهای عمر مفید مورد انتظار و بعد از آن تعیین سال کنونی که در آن بازه است صورت گیرد.
4. استهلاک واحدهای تولیدشده:
این روش بر اساس زمان نیست، بلکه بر اساس مقدار فعالیتی میباشد که دارایی انجام میدهد؛ بدین گونه؛ هنگامی که فعالیت دستگاه زیاد باشد، به طبع آن مقدار استهلاک بیشتر و هنگامی که فعالیت دستگاه کمتر باشد، مقدار استهلاک کمتری تعلق میگیرد. این روش برای داراییهایی مفید است که بهشدت تحت تأثیر استفاده یا بازده فیزیکی هستند.